Harvard Kennedy School Misinformation Review opublikował komentarz Piera Ronzaniego z mediolańskiego Uniwersytetu Vita-Salute San Raffaele, który zaczyna się od pytania podważającego całą dziedzinę. A co, jeśli niemal wszystko, co wiemy o dezinformacji, pochodzi z wąskiego skrawka świata?
Odpowiedź jest policzalna. Według przywoływanych przez autora przeglądów ponad 80% badań nad dezinformacją powstaje na Globalnej Północy, a nawet prace prowadzone gdzie indziej używają zwykle metod zaprojektowanych w krajach bogatych i przeniesionych bez adaptacji. Teorie, modele i interwencje, które trafiają potem do podręczników, polityk publicznych i budżetów platform, opisują w praktyce populacje określane w naukach behawioralnych akronimem WEIRD, czyli zachodnie, wykształcone, uprzemysłowione, bogate i demokratyczne. Grupa whatsappowa rybaków, obóz uchodźców i targ w kraju Globalnego Południa nie są marginesami środowiska informacyjnego, tylko środowiskiem informacyjnym większości ludzkości, o którym dziedzina wie najmniej.
Ronzani nie poprzestaje na diagnozie, tylko proponuje kompletny program naprawczy, od doboru prób przez kanały i teorię po etykę, i podpiera go rachunkiem, który powinien zainteresować każdego grantodawcę. Analogicznie do szczepień w krajach o niskich dochodach, interwencje wymierzone w grupy najbardziej podatne i najbardziej pomijane mogą dawać najwyższy zwrot z każdej wydanej złotówki.
I. Kogo nie ma w danych
Lista nieobecnych zaczyna się od geografii, ale na niej nie kończy.
Rewolucja platform badawczych typu MTurk i Prolific umożliwiła eksperymenty na wielką skalę, ale skoncentrowała naukę na wąskim wycinku populacji, czyli osobach młodych, wykształconych, miejskich i cyfrowo sprawnych. Poza próbami zostają ludzie bez dostępu do internetu, którzy nie zostawiają cyfrowych śladów, a mimo to są narażeni na fałsz płynący innymi kanałami. Życie poza siecią zmniejsza ekspozycję na dezinformację, ale odcina też od kanałów weryfikacji, więc fałsz, który dotrze, zostaje na dłużej.
Najgłębszą barierą jest ubóstwo. Ronzani, odwołując się do badań nad psychologią niedostatku, w tym własnych, opisuje mechanizm rzadko obecny w debacie o dezinformacji. Życie w ciągłej walce o przetrwanie pochłania uwagę i zasoby poznawcze, a weryfikowanie informacji jest luksusem, na który stać społeczeństwa zamożne. Oczekiwanie, że człowiek zajęty wiązaniem końca z końcem będzie sprawdzał źródła, jest więc projektowaniem interwencji dla kogoś, kto nie istnieje.
Osobną kategorię stanowią konteksty, w których problemem nie jest dobór próby, tylko samo prowadzenie działań. W państwach autorytarnych weryfikatorzy faktów pracują pod groźbą represji, inwigilacji i przemocy, co dokumentują badania z Etiopii i z wojny rosyjsko-ukraińskiej. Konflikt zmienia też samych odbiorców. Analiza ukraińskich wpisów sprzed inwazji z 2022 roku i po niej pokazała, że wzrost napięcia wzmacnia rolę tożsamości społecznej, a użytkownicy chętniej podają dalej treści zgodne z narracją własnej grupy. W obozach uchodźców ograniczona i zniekształcona informacja o procedurach azylowych podkopuje zaufanie do instytucji i pcha ludzi w ręce przemytników, więc dezinformacja bywa tam dosłownie kwestią życia i śmierci. Do listy pomijanych autor dopisuje jeszcze dzieci i młodzież, szczególnie podatne, a rzadko obejmowane dobrze zaprojektowanymi interwencjami.
Puenta tej części jest empiryczna, nie tylko etyczna. Klasyczna praca o populacjach WEIRD pokazała, że różnią się one systematycznie od reszty świata w wymiarach poznawczych i społecznych. Rozszerzanie prób nie jest więc ukłonem w stronę różnorodności, tylko warunkiem trafności naukowej.
II. Eksport interwencji, który się nie przyjmuje
Najmocniejsze fragmenty komentarza dotyczą tego, co się dzieje, gdy sprawdzone narzędzia z Północy trafiają na Południe.
Pierwszy przykład dotyczy szkolenia z weryfikowania informacji w sieci, które w eksperymencie w Stanach Zjednoczonych istotnie poprawiło odróżnianie prawdy od fałszu, natomiast w randomizowanym badaniu terenowym w Indiach nie zmniejszyło wiary w fałszywe twierdzenia. Ta sama logika interwencji dała więc dwa różne wyniki w dwóch różnych światach.
Drugi przykład dotyczy inokulacji w formie gry, czyli metody uodparniania odbiorców na techniki manipulacji, która w próbach zachodnich dawała solidne efekty, natomiast w wiejskich Indiach nie zadziałała wcale. Późniejsza analiza wskazała dwie możliwe przyczyny, czyli nieznajomość interfejsów gier w regionach, gdzie cyfrowo piśmienne jest jedno na cztery gospodarstwa domowe, oraz kulturową obcość metafor i analogii, na których opiera się cała konstrukcja inokulacji. Interwencja nie przegrała więc z dezinformacją, tylko przegrała z założeniem, że jej język jest uniwersalny.
Ronzani ostrzega przy tym przed odwrotnym uproszczeniem, jakoby Południe było po prostu „mniej cyfrowe”. Przywołuje obraz masajskiego wojownika, który za dnia broni wioski włócznią i tarczą, a o zmierzchu publikuje nagrania ceremonialnych tańców w statusie na WhatsAppie. Łączność i cyfrowa ekspresja rządzą się odrębną logiką kulturową, nie prostą osią miasto-wieś czy bogaci-biedni.
Krytyka sięga także badań, które z pozoru problem rozwiązują. Głośny eksperyment porównawczy w 16 krajach na 6 kontynentach był krokiem naprzód, ale opierał się na internetowych próbach wygodnościowych, złożonych z osób wykształconych i cyfrowo sprawnych. Takie próby, pisze autor, mogą dostarczać wniosków o „sobowtórach populacji WEIRD” zamiast o realnej różnorodności świata. Metaanaliza czynników podatności dokłada kolejną lukę, ponieważ wiek i zdolności analityczne przewidują odporność na fałsz, ale poziom wykształcenia nie ma istotnego efektu, a status społeczno-ekonomiczny w ogóle nie został zbadany z powodu braku danych.
III. Co działa. Audio, bliskie więzi, współprojektowanie
Komentarz nie jest jednak katalogiem porażek. Z rozproszonych badań terenowych wyłania się zestaw ustaleń o dużej wartości praktycznej.
Pierwsze ustalenie dotyczy formatu i więzi. Badanie prostowania fałszu na WhatsAppie pokazało, że korekty w formie nagrań audio generują większe zaangażowanie niż tekst i obraz, a użytkownicy najchętniej podają dalej sprostowania otrzymane od bliskich kontaktów i członków własnej grupy politycznej. Zamknięte komunikatory, traktowane zwykle jako przeszkoda badawcza, okazują się więc kanałem, w którym silne więzi społeczne można zaprząc do dystrybucji prawdy tą samą mechaniką, którą zwykle roznosi się fałsz.
Drugie ustalenie dotyczy wytrwałości i zachęt. Sześciomiesięczny eksperyment w RPA wykazał, że niewielkie płatności znacząco zwiększają korzystanie z weryfikacji faktów, a efekty utrzymują się po wygaśnięciu zachęt. Krótkie wiadomości tekstowe działały równie dobrze jak dłuższe i atrakcyjniejsze formaty. Wcześniejsza interwencja w Zimbabwe pokazała, że nawet proste powiadomienia krótkoterminowo ograniczają wiarę w pandemiczne mity, a w Pakistanie z kolei szkolenia z podstaw cyfrowej piśmienności realnie zmniejszały podatność nowych użytkowników tanich smartfonów.
Trzecie ustalenie dotyczy procesu. Gra uodparniająca na dezinformację szczepionkową, opracowana z myślą o Ugandzie, Kenii i Ruandzie, powstawała w iteracyjnych warsztatach ze społecznościami, które testowały prototypy i współdecydowały o wszystkim, od stroju bohatera po rodzaj humoru. Współprojektowanie nie jest tu ozdobnikiem partycypacyjnym, tylko metodą osiągania skuteczności tam, gdzie import gotowców zawodzi.
Warstwa teoretyczna spina te wątki. Dominujące modele zakładają wirusowe rozchodzenie się fałszu od pojedynczych superroznosicieli, ale teoria złożonego zarażenia podpowiada, że w wielu społecznościach ludzie potrzebują wielu ekspozycji od osób zaufanych, zanim coś przyjmą i podadzą dalej. W zżytych społecznościach wiejskich lokalny lider bywa zarazem najskuteczniejszym prostownikiem fałszu i jego najpotężniejszym wzmacniaczem. Ta sama struktura więzi prowadzi więc do dwóch przeciwnych skutków.
IV. Program naprawczy i rachunek opłacalności
Postulaty Ronzaniego układają się w 7 obszarów, od doboru prób po etykę, ale ich wspólny mianownik da się streścić w trzech przesunięciach.
Pierwsze przesunięcie dotyczy przejścia od wygodnych prób internetowych do eksperymentów terenowych, badań z organizacjami społecznymi i eksperymentów naturalnych wywołanych zmianami regulacji mediów. Drugie przesunięcie dotyczy przejścia od otwartych platform do kanałów, którymi informacja faktycznie płynie w badanych społecznościach, czyli zamkniętych komunikatorów, lokalnego radia, sieci religijnych i łańcuchów SMS. Nowe narzędzia, od rekrutacji przez czatboty po dobrowolne przekazywanie danych z WhatsAppa, otwierają te środowiska dla badaczy, a modele językowe pozwalają analizować wielojęzyczne korpusy na skalę wcześniej nieosiągalną. Trzecie przesunięcie dotyczy przejścia od eksportu gotowców do interwencji modułowych, dających się dostosowywać lokalnie i współprojektowanych, testowanych w wielu miejscach i w czasie, także pod kątem wyczerpywania się efektów.
Do tego dochodzi warstwa ustrojowa i etyczna. Badacze z Globalnego Południa powinni programy współtworzyć, a nie tylko wdrażać cudze. Zgody uczestników muszą uwzględniać różne poziomy piśmienności, a nawet skromne zachęty finansowe mogą w warunkach ubóstwa wywierać nadmierną presję. Lokalnie zakorzenione komisje etyczne, jak kenijska komisja przy organizacji Amref, dają nadzór wrażliwy kulturowo zamiast formalnej kalki.
Najciekawszy jest argument finansowy. Bezpośrednich danych o opłacalności interwencji antydezinformacyjnych wśród grup najsłabszych jeszcze nie ma, ale analogia ze zdrowia publicznego jest wymowna. Szczepienia w 73 krajach o niskich i średnich dochodach w latach 2001-2020 według szacunków zapobiegły ponad 20 milionom zgonów, zaoszczędziły 350 miliardów dolarów kosztów leczenia i przyniosły 820 miliardów dolarów szerszych korzyści, a w ponad połowie analiz koszt nie przekraczał 100 dolarów za uratowany rok zdrowego życia. Skoro grupy najbardziej podatne na dezinformację są zarazem najbardziej pomijane, to właśnie tam pojedyncza dobrze zaprojektowana interwencja może przynieść nieproporcjonalnie duży zwrot.
V. Pięć obserwacji na koniec
Pierwsza obserwacja jest taka, że dziedzina badająca skrzywienia informacyjne sama cierpi na skrzywienie próby, a liczba 80% powinna wisieć nad każdą konferencją o dezinformacji. Praktyczny wniosek dotyczy wszystkich, którzy cytują badania w strategiach i politykach. Przy każdym ustaleniu o „ludzkiej podatności na fałsz” warto zadać pytanie kontrolne, na kim je zmierzono. Bardzo często odpowiedź brzmi, że na młodych, wykształconych użytkownikach panelu internetowego z bogatego kraju.
Druga obserwacja mówi o tym, że trzy teksty opublikowane w tym samym piśmie w ciągu kilku miesięcy układają się w spójną autokrytykę całej dziedziny. Badanie dziennikowe z Australii pokazało, że jednostka rozpoznaje dezinformację tożsamością, nie weryfikacją. Komentarz o ryzyku systemowym dowodził, że szkoda powstaje nawet bez wiary jednostki. Ronzani domyka trójkąt, pokazując, że nawet ta niedoskonała wiedza opisuje głównie jedną piątą świata. Dziedzina przebudowuje więc fundamenty na oczach czytelników, i jest to najzdrowszy proces, jaki może ją spotkać.
Trzecia obserwacja dotyczy tego, że ustalenia o zamkniętych komunikatorach mają wagę daleko poza Globalnym Południem. Przewaga audio nad tekstem, siła bliskich więzi w dystrybucji sprostowań i skuteczność krótkich formatów to wiedza wprost użyteczna wszędzie tam, gdzie debata przenosi się do grup na WhatsAppie i kanałów na Telegramie, czyli także w Europie. Dla każdego systemu monitoringu mediów zamknięte kanały pozostają największą białą plamą. Kto nauczy się je badać etycznie, metodami w rodzaju dobrowolnego przekazywania danych, ten zobaczy część obiegu informacji niewidoczną dla całej konkurencji.
Czwarta obserwacja jest taka, że zerowe wyniki okazały się w tej historii cenniejsze niż sukcesy. Porażka gry inokulacyjnej w wiejskich Indiach powiedziała o granicach teorii więcej niż dziesiątki potwierdzeń z Zachodu i zaowocowała lepszą, kulturowo świadomą wersją metody. Wniosek instytucjonalny brzmi tak, że interwencje informacyjne powinny przechodzić testy kontekstowe przed eksportem, tak jak leki przechodzą badania na populacjach, w których mają być stosowane, a czasopisma i grantodawcy powinni nagradzać publikowanie wyników zerowych zamiast je karać.
Piąta obserwacja jest zarazem najbardziej fundamentalna. Analogia szczepionkowa podsuwa ramę, której dziedzinie brakowało. Integralność informacji jako globalne zdrowie publiczne, z logiką opłacalności, pierwszeństwem dla grup najbardziej narażonych i lokalnym współprojektowaniem zamiast eksportu gotowców. W zdrowiu ta logika zbudowała przez 2 dekady jeden z najskuteczniejszych programów w historii ludzkości. W informacji dopiero czeka na swoich grantodawców. Ten, kto pierwszy sfinansuje odpowiednik wakcynologii dla pomijanych 80% świata, nie tylko wypełni lukę etyczną, ale zdefiniuje standardy dziedziny na pokolenie.
Źródło – Harvard Kennedy School Misinformation Review, Piero Ronzani, Uniwersytet Vita-Salute San Raffaele, Nature Human Behaviour, American Political Science Review, PNAS, Journal of Development Economics, UNICEF | Res Futura | resfutura.pl